Określenie celu i problemu badawczego to jeden z najważniejszych etapów przygotowywania pracy dyplomowej. To właśnie te elementy wyznaczają kierunek całego badania i pomagają zdecydować, jakie informacje należy zebrać oraz w jaki sposób je później przeanalizować. Dobrze sformułowany cel pokazuje, co badacz chce osiągnąć, natomiast problem badawczy wskazuje, na jakie pytanie ma odpowiedzieć przeprowadzone badanie. W praktyce wielu studentów ma trudność z rozróżnieniem celu, problemu badawczego, pytań badawczych oraz hipotez. Poszczególne elementy są ze sobą powiązane, ale nie oznaczają tego samego. Ich prawidłowe określenie pozwala stworzyć spójną metodologię i uniknąć sytuacji, w której pytania ankietowe nie odpowiadają tematowi pracy. Cel i problem badawczy w pracy dyplomowej wyznaczają kierunek całego badania i pomagają określić, jakie informacje należy zebrać oraz w jaki sposób je później przeanalizować.
Dlatego przed rozpoczęciem przygotowywania narzędzia badawczego warto najpierw dokładnie określić, co właściwie ma zostać zbadane.
Czym jest cel badawczy?
Cel badawczy określa zamierzony rezultat prowadzonego badania. Odpowiada przede wszystkim na pytanie: co chcę ustalić, poznać, określić lub zbadać?
Cel powinien wynikać bezpośrednio z tematu pracy. Nie powinien być zbyt szeroki ani obejmować zagadnień, których później nie będzie można zweryfikować za pomocą wybranej metody badawczej.
Przykładowo, jeżeli temat pracy brzmi:
„Wpływ stresu i presji celów sprzedażowych na wypalenie zawodowe pracowników korporacji”
to celem głównym może być:
„Określenie zależności między poziomem odczuwanego stresu, presją realizacji celów sprzedażowych a poziomem wypalenia zawodowego pracowników korporacji.”
Taki cel wskazuje zarówno główny obszar zainteresowania, jak i relację, która będzie przedmiotem analizy.
W zależności od charakteru pracy cel może zaczynać się od takich sformułowań jak: określenie, analiza, ocena, identyfikacja, poznanie, ustalenie, scharakteryzowanie czy zbadanie.
Warto jednak pamiętać, że sam czasownik nie wystarczy. Cel powinien wskazywać konkretnie, czego dotyczy badanie.
Cel główny a cele szczegółowe
W pracy badawczej najczęściej wyróżnia się cel główny oraz cele szczegółowe.
Cel główny przedstawia najważniejsze zamierzenie całego badania. Cele szczegółowe rozwijają go i wskazują mniejsze obszary, które należy przeanalizować, aby osiągnąć cel główny.
Przykładowo, jeżeli celem głównym jest określenie zależności między stresem a wypaleniem zawodowym pracowników korporacji, cele szczegółowe mogą dotyczyć między innymi poziomu odczuwanego stresu, najczęściej występujących objawów wypalenia, znaczenia presji wynikającej z realizacji celów sprzedażowych oraz różnic występujących między poszczególnymi grupami pracowników.
Nie należy jednak tworzyć bardzo długiej listy celów szczegółowych. Ich liczba powinna wynikać z rzeczywistego zakresu badania. Zbyt duża liczba celów może sprawić, że metodologia stanie się nieczytelna, a późniejsza analiza wyników będzie trudniejsza.
Najważniejsze jest zachowanie logicznego związku:
temat pracy → cel główny → cele szczegółowe → problemy badawcze → narzędzie badawcze → analiza wyników.
Jeżeli któryś z tych elementów nie pasuje do pozostałych, warto wrócić do wcześniejszego etapu i uporządkować założenia badania.
Czym jest problem badawczy?
Problem badawczy to pytanie dotyczące określonego zjawiska, na które badanie ma dostarczyć odpowiedzi. W przeciwieństwie do celu, który określa zamierzenie badacza, problem badawczy ma zazwyczaj formę pytania.
Można więc przyjąć proste rozróżnienie:
Cel odpowiada na pytanie: co chcę zbadać?
Problem badawczy odpowiada na pytanie: czego chcę się dowiedzieć?
Przykładowo, jeżeli celem jest określenie zależności między stresem a wypaleniem zawodowym, problem główny może zostać sformułowany następująco:
„Czy istnieje zależność między poziomem odczuwanego stresu a poziomem wypalenia zawodowego pracowników korporacji?”
To pytanie bezpośrednio wynika z celu i może zostać zweryfikowane na podstawie danych zebranych podczas badania.
Problem główny i problemy szczegółowe
Podobnie jak w przypadku celów, w pracy można wyróżnić problem główny oraz problemy szczegółowe.
Problem główny odnosi się do najważniejszego pytania wynikającego z tematu pracy. Problemy szczegółowe rozwijają to pytanie i dotyczą konkretnych aspektów badanego zagadnienia.
Przykładowo dla tematu dotyczącego stresu i wypalenia zawodowego problem główny może brzmieć:
„Jaki jest związek między stresem, presją realizacji celów sprzedażowych a wypaleniem zawodowym pracowników korporacji?”
Problemy szczegółowe mogą natomiast dotyczyć między innymi tego, jaki poziom stresu występuje w badanej grupie, jakie objawy wypalenia zawodowego pojawiają się najczęściej, czy presja wynikająca z realizacji celów sprzedażowych wiąże się z większym nasileniem wypalenia oraz czy poziom analizowanych zjawisk różni się w zależności od stażu pracy.
Problemy szczegółowe powinny być możliwe do rozwiązania na podstawie danych zebranych podczas badania.
Jak sformułować dobry problem badawczy?
Dobry problem badawczy powinien być przede wszystkim jasny, konkretny i możliwy do zweryfikowania.
Należy unikać pytań bardzo ogólnych, które mogą prowadzić do wielu różnych odpowiedzi i nie wskazują dokładnie zakresu badania.
Przykładowo pytanie:
„Czy stres jest problemem pracowników?”
jest zbyt ogólne. Nie wiadomo, o jakich pracowników chodzi, jaki rodzaj stresu jest analizowany ani w jaki sposób problem ma zostać zmierzony.
Znacznie bardziej precyzyjne będzie pytanie:
„Czy poziom odczuwanego stresu różnicuje poziom wypalenia zawodowego badanych pracowników korporacji?”
Tak sformułowany problem wskazuje zarówno badaną grupę, jak i analizowane zjawiska.
Warto również sprawdzić, czy odpowiedź na dane pytanie będzie możliwa do uzyskania za pomocą wybranej metody i techniki badawczej.
Jak połączyć cel z problemem badawczym?
Cel i problem badawczy powinny być ze sobą bezpośrednio powiązane.
Przykład:
Cel główny:
Określenie związku między poziomem stresu a wypaleniem zawodowym pracowników korporacji.
Problem główny:
Czy istnieje zależność między poziomem stresu a wypaleniem zawodowym pracowników korporacji?
Widać tutaj prostą zależność. Cel mówi, co ma zostać określone, natomiast problem zamienia to założenie w pytanie, na które badanie powinno odpowiedzieć.
Podobną zasadę należy zachować przy celach i problemach szczegółowych. Jeżeli celem szczegółowym jest określenie poziomu stresu badanych osób, jednym z problemów szczegółowych powinno być pytanie dotyczące właśnie poziomu tego stresu.
Nie powinno natomiast dochodzić do sytuacji, w której cel dotyczy jednego zagadnienia, a odpowiadający mu problem badawczy zupełnie innego.
Cel, problem badawczy i hipoteza – jaka jest różnica?
Te trzy elementy są często ze sobą mylone, dlatego warto je wyraźnie rozdzielić.
Cel badawczy określa, co badacz chce osiągnąć poprzez przeprowadzenie badania.
Problem badawczy przedstawia pytanie, na które badanie ma odpowiedzieć.
Hipoteza badawcza jest natomiast przypuszczalną odpowiedzią na określony problem badawczy, którą można następnie zweryfikować na podstawie zebranych danych.
Przykładowo:
Cel:
Określenie związku między stresem a wypaleniem zawodowym.
Problem:
Czy poziom stresu jest związany z poziomem wypalenia zawodowego?
Hipoteza:
Wyższy poziom odczuwanego stresu wiąże się z wyższym poziomem wypalenia zawodowego pracowników korporacji.
W ten sposób powstaje logiczny ciąg, który można następnie przełożyć na konkretne pytania zawarte w kwestionariuszu.
Jak sprawdzić, czy założenia badania są spójne?
Przed rozpoczęciem zbierania danych warto zrobić prostą kontrolę całej koncepcji badania.
Najpierw należy sprawdzić, czy cel główny rzeczywiście wynika z tematu pracy. Następnie trzeba ocenić, czy problemy badawcze pozwalają odpowiedzieć na cel główny. Kolejnym krokiem jest sprawdzenie, czy hipotezy, jeżeli są wymagane w danym badaniu, odnoszą się do problemów i mogą zostać zweryfikowane.
Na końcu należy przeanalizować kwestionariusz lub inne narzędzie badawcze. Każde ważne pytanie badawcze powinno mieć swoje odzwierciedlenie w pytaniach narzędzia.
Przykładowo, jeżeli jednym z problemów jest pytanie o zależność między stażem pracy a poziomem stresu, ankieta powinna zawierać zarówno pytanie pozwalające określić staż pracy, jak i odpowiednie pytania lub skalę pozwalającą określić poziom stresu.
Dzięki temu późniejsza analiza wyników będzie rzeczywiście odpowiadała wcześniejszym założeniom metodologicznym.
Najczęstsze błędy przy określaniu celu i problemów badawczych
Jednym z najczęstszych błędów jest formułowanie celu zbyt szeroko. Student chce zbadać jednocześnie kilka różnych zjawisk, grup społecznych i zależności, mimo że zakres pracy nie pozwala na ich dokładną analizę.
Problemem może być również brak związku między tematem a celem badania. Jeżeli temat dotyczy określonej grupy osób, cel powinien uwzględniać tę grupę albo jasno wskazywać zakres analizy.
Częstym błędem jest także tworzenie problemów badawczych, na które nie można odpowiedzieć na podstawie zaplanowanego narzędzia. Jeżeli ankieta nie zawiera pytań pozwalających zbadać określone zagadnienie, późniejsza odpowiedź na problem badawczy może okazać się niemożliwa.
Warto również unikać nadmiernej liczby celów i problemów szczegółowych. Metodologia nie powinna być rozbudowywana tylko po to, aby wyglądała bardziej szczegółowo. Każdy element powinien mieć swoje uzasadnienie w temacie i przebiegu badania.
Podsumowanie
Prawidłowe określenie celu i problemu badawczego pozwala uporządkować całą koncepcję pracy dyplomowej. Cel wskazuje, co badacz chce osiągnąć, problem badawczy przedstawia pytanie, na które ma odpowiedzieć badanie, natomiast hipoteza może stanowić przewidywaną odpowiedź na to pytanie.
Najważniejsze jest zachowanie spójności pomiędzy tematem pracy, celem głównym, celami szczegółowymi, problemami badawczymi, hipotezami oraz narzędziem badawczym. Im wcześniej zostaną uporządkowane te elementy, tym łatwiej będzie przygotować metodologię, skonstruować kwestionariusz i później przeprowadzić analizę wyników.